ΕΘΙΜΑ ΤΗΣ ΚΕΡΚΥΡΑΣ

Έθιμα της καθημερινής ζωής στην Βενετοκρατούμενη Κέρκυρα στα τέλη του 17ου αιώνα - Η Λιτανεία του Άγιου Σπυρίδωνα 


ΚΕΡΚΥΡΑ 1781-1798
Οι μόνες πληροφορίες που υπάρχουν για την Βενετοκρατούμενη Κέρκυραγια τα έθιμα και την καθημερινή ζωή των κατοίκων της, αλλά και γενικά για τα Επτάνησα για τον 17ο αιώνα, είναι αυτές που αναφέρονται στο χρονικό του Γάλλου περιηγητή Andre Grasset Saint-Sauveur που έζησε 17 χρόνια στην Κέρκυρα, από το 1781 έως και το 1798, ως γραμματικός, υποπρόξενος και τελικά πρόξενος όταν και διαδέχθηκε στην θέση αυτή τον πατέρα του. Ο Saint-Sauveur που γνώριζε Ελληνικά κατέγραψε πληροφορίες έγκυρες και ακριβείς για την Κέρκυρα και τους ανθρώπους της εποχής εκείνης, για τον δημόσιο και τον ιδιωτικό βίο, για την οικονομική, κοινωνική και εκκλησιαστική ζωή, για τα ήθη και έθιμα των Κερκυραίων
Το τρίτομο ταξιδιωτικό του χρονικό είναι μια από τις γνησιώτερες πηγές πληροφοριών για την Κέρκυρα και τα Επτάνησα των τελευταίων δεκαετιών του 17ου αιώνα. [1]
Η ΛΙΤΑΝΕΙΑ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΣΠΥΡΙΔΩΝΑ 
Η λιτανεία του Αγίου Σπυρίδωνα αρχικά από το 1630 γινόταν με απόφαση των Βενετών, την Κυριακή των Βαΐων, σε ένδειξη ευγνωμοσύνης για τον Άγιο που λύτρωσε την πόλη από την πανούκλα [2]. 
H ΛΙΤΑΝΕΙΑ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΣΠΥΡΙΔΩΝΑ
Αλλά από το 1717, ένα χρόνο μετά την αποτυχία της πολιορκίας της Κέρκυρας από τους Τούρκους, καθιερώ-θηκε από την βενετική διοίκηση η λιτανεία να γίνεται στις 11 Αυγούστου, που ισχύει μέχρι και σήμερα, γιατί την μέρα αυτή σύμφωνα με το θέσπισμα [=διάταγμα] του προβλεπτή Pissani [Πισανί]"ορατή υπήρξεν η προστασία του ενδόξου Αγίου Σπυρίδωνος, επί της πολιορκίας του φρουρίου τούτου των Κορυφών [=Gorfu]".

Ο Γάλλος περιηγητής αναφέρει ότι ο ναός του Άγιου Σπυρίδωνα ήταν ο πιο πλούσιος ναός της Κέρκυ-ρας. Κερκυραίοι και Λατίνοι λάτρευαν με την ίδια θέρμη τον Άγιο. Οι απόγονοι της οικογένειας που είχε στην κυριότητά της το σκήνωμα του Άγιου διατηρούσε τα "δικαιώματα" της και όριζε τον παπά που θα χοροστατούσε κατά τον εορτασμό της μνήμης του και που ήταν πάντοτε μέλος της οικογένειας και είχε το δικαίωμα του ελέγχου και της είσπραξης των εσόδων του ναού [βλ. σχόλιο 1].
Ο Saint-Sauveur περιγράφει με κάθε λεπτομέρεια την τελετή του εορτασμού της μνήμης του Άγιου Σπυρίδωνα όπως αυτή γινόταν στα χρόνια που ήταν Πρόξενος στην Κέρκυρα, δηλαδή την τελευταία δεκαετία του 17ου αιώνα.
...... Οκτώ μέρες πριν στόλιζαν με μυρτιές και δάφνες τις πόρτες, τα παράθυρα και το καμπαναριό του ναού του Άγιου Σπυρίδωνα. Στις τέσσερες γωνίες του καμπαναριού κρεμούσαν τέσσερες σημαίες. Πάντα την Βενετική, την Ρωσική και την Αγγλική. Για την τέταρτη διάλεγαν ανάμεσα στην Δανική, τη Σουηδική, την Ολλανδική κλπ. Ποτέ την Τουρκική και ποτέ την Γαλλική από τότε μάλιστα που  η Γαλλία είχε Μοναρχία [βλ. σχ. 2]. Οι καμπάνες για οκτώ μέρες κτυπούσαν αδιάκοπα. Την παραμονή της λιτανείας άρχιζε με γενική κωδωνοκρουσία το προσκύνημα του σκηνώματος του Άγιου Σπυρίδωνα.

"Η λειψανοθήκη είναι από ξύλο έβενο και ασημένιες λάμες στολισμένες με πολύτιμες πέτρες και το κάλυμμα της είναι από γυαλί. Ο Άγιος μέσα στην λειψανοθήκη είναι όρθιος με τα αρχιερατικά του άμφια"........
....... H βενετική διοίκηση παρακολουθούσε σύσσωμη την τελετή που γινόταν και με ένα στρατιωτικό απόσπασμα εξήντα ανδρών για τρία μερόνυχτα που προσπαθούσε να συγκρατήσει τα πλήθη που συνωστίζονταν για να προσκυνήσουν τον Άγιο.........
....... Ακολουθούσε η λιτάνευση με την συμμετοχή πολλών παπάδων από τα γύρω νησιά, ακόμα και από τον Μοριά. Το σκήνωμα ήταν τοποθετημένο πάνω σε φορείο και το κρατούσαν έξη παπάδες ντυμένοι με τα άμφια τους. Οι παπάδες βάδιζαν κάτω από την "σκέπη-ουρανότου φορείου που την κρατούσαν διαδοχικά ο Προβλεπτής [βλ.σχ.3], ο διοικητής του κάστρου, ο βαίλος και οι σύνδικοι της Κέρκυρας [βλ.σχ. 4]. Προπορεύονταν οι μουσικοί του Προβλεπτή με την μεγάλη στολή και την πομπή ακολουθούσε και ένα μεγάλο τμήμα της βενετσιάνικης φρουράς. 
Η λιτανεία περνούσε πρώτα από το φρούριο και από τα διάφορα κανόνια του, έριχναν 21 βολές και στην συνέχεια έκανε το γύρο της Σπανιάδας και έφθανε μπροστά στα θαλασσινά τείχη. Τότε βροντούσαν πανηγυρικά τα κανόνια των πολεμικών καραβιών που ήταν αραγμένα στο λιμάνι καθώς και τα μουσκέτα των ναυτών. Όλες οι γαλέρες και οι γαλιότες άφηναν το αραξοβόλι τους και  πλέοντας γιαλό γιαλό κάτω από τα τείχη, ακολουθούσαν την πομπή.
Το θέαμα που παρουσίαζε αυτή την μέρα το λιμάνι ήταν γραφικότατο. Στους δρόμους από όπου περνούσε η πομπή τα παράθυρα των σπιτιών ήταν καταστόλιστα με πολύχρωμα κιμίλια. 
Η πομπή κάθε τόσο σταματούσε για να περάσουν κάτω από την λειψανοθήκη του Άγιου Σπυρίδωνα οι άρρωστοι. Πολλοί απ΄αυτούς τους αρρώστους έπεφταν καταγής με φοβερούς σπασμούς. Κατά το προσκύνημα του Αγίου λειψάνου όλη η εκκλησία ήταν γεμάτη από αρρώστους που περίμεναν με υπομονή να γιατρευτούν.
Σ΄όλη την διάρκεια του εορτασμού οι παπάδες μοσχοπουλούσαν το κάθε τι που άγγιζε το σκήνωμα του Άγιου: κεριά, καντήλια, κορδέλλες κλπ........
Τα έσοδα του ναού του Αγίου Σπυρίδωνα ήταν σημαντικά: Ο τεχνίτης, ο θαλασσινός, πίστευαν πως θα προκόψουν στο εμπόριο τους αν έδιναν ένα μέρος από τα κέρδη τους στον Άγιο. Σε κάθε πλεούμενο ο Άγιος είχε πάντα το "μερτικό" του.......
Συνεχίζοντας ο Saint-Sauveur στο χρονικό του περιγράφει: Ανάμεσα στα πλούτη του ναού ξεχώριζαν τα αμέτρητα χρυσά καντήλια. Το μεγαλύτερο ήταν δωρεά του Σουλτάνου Σουλεϊμάν Α΄του Μεγαλοπρεπή, που ύστερα από την πεισματική αντίσταση της Κέρκυρας στην πολιορκία του 1537 από τον Χαϊδερίν Βαρβαρόσα, αναγκάστηκε να υποχωρήσει.
Και να πως εξηγούν οι Κερκυραίοι αυτή την προσφορά του Σουλεϊμάν: Ο σουλτάνος, λένε, σίγουρος πια πως την πόλη προστάτευε ο Άγιος Σπυρίδωνας, του έταξε αυτό το καντήλι, για να ευνοήσει τάχα την αποχώρηση του στόλου του. Γέμισε όμως το καντήλι με πυροτε-χνουργήματα για να πιάσει φωτιά και να καεί η εκκλησία και οι θησαυροί του Άγιου Σπυρίδωνα, κάτι όμως που δεν έγινε. 
Άλλοι πάλι λένε πως ο Σουλεϊμάν όρισε να πληρώνεται κάθε κάθε χρόνο κι΄ένα ποσό για την συντήρηση του καντηλιού και ότι όσο αυτός ζούσε το ποσό πληρωνόταν κανονικά. 
--- Για να προστατευθούν οι θησαυροί του Άγιου Σπυρίδωνα είχε εγκατασταθεί πλάι, μόνιμα, στρατιωτική φρουρά...
ΣΧΟΛΙΑ:
1. ΤΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΣΠΥΡΙΔΩΝΑ. Ύστερα από την πτώση της βασιλεύουσας, ένας παπάς από κει, ο Γεώργιος Καλοχαιρέτης, κατέφυγε στην Κέρκυρα, φέρνοντας μαζί του τα λείψανα του Άγιου Σπυρίδωνα και της Άγίας Θεοδώρας. Μετά τον θάνατό του οι τρεις γιοί του, Φίλιππος, Λουκάς και Μάρκος μοίρασαν την πατρική περιουσία, δηλαδή τα δύο Άγια λείψανα. Ο Λουκάς και ο Φίλιππος πήραν το λείψανο του Άγιου Σπυρίδωνα. Από τότε το Άγιο λείψανο μεταβιβαζόταν διαδοχικά σε κληρονόμους, ή δινόταν προίκα στις θυγατέρες. Όταν λ.χ το κληρονόμησε η Ασημίνα, ανηψιά του Λουκά Καλοχαιρέτη, έγινε μάχη στην Κέρκυραποιος θα την παντρευτεί για να απολαύσει και το πολύτιμο και προσοδοφόρο προικιό του Άγιου Σπυρίδωνα. Τυχερός ήταν ο Σταματέλος Βούλγαρης, ευγενής Κερκυραίος.
2. Η ΓΑΛΛΙΚΗ ΚΑΤΟΧΗ ΤΗΣ ΚΕΡΚΥΡΑΣ. Οι Γάλλοι καταλαμβάνουν την Κέρκυρα το 1797 εκδιώκοντας την Γαληνοτάτη Δημοκρατία του Αγίου Μάρκου της Βενετίας. Το 1799 καταλαμβάνουν το νησί οι Ρώσοι που παραμένουν μέχρι το 1807 όταν και επανέρχονται και μέχρι το 1814 οι Γάλλοι. Από το 1814 η Κέρκυρα παραμένει υπό την Αγγλική κατοχή μέχρι το 1863 όταν και ενσωματώνεται στην Ελλάδα με την Συνθήκη του Λονδίνου.
3.  ΠΡΟΒΛΕΠΤΗΣ. Με το επίσημο όνομα Προβλεπτής (ή Προβλέπτης) αποδόθηκε στην ελληνική γλώσσα ο ενετικός τίτλος - αξίωμα του Proveditore. Το αξίωμα αυτό το έφεραν διάφοροι ανώτεροι διοικητικοί υπάλληλοι αξιωματούχοι της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας της Βενετίας. Αυτοί διορίζονταν από το "Μεγάλο Συμβούλιο" με διάφορες αρμοδιότητες σε εσωτερικά διοικητικά, δημοτικά και εκκλησιαστικά θέματα, λαμβάνοντας εξ αυτού αντίστοιχες ονομασίες, π.χ. προβλεπτής εμπορίου, νομίσματος, θαλάσσης, κ.λπ.
Σημαντικότεροι εξ αυτών ήταν εκείνοι που ήταν αρμόδιοι για στρατιωτικά θέματα και κυρίως για τη στρατολόγηση μισθοφόρων στρατιωτών από τους οποίους και εξαρτιόνταν κάθε φορά και ο αριθμός των στρατιωτικών δυνάμεων της Βενετίας.
4. Το ΣΚΗΝΩΜΑ. Ως το 1605 το σκήνωμα  του Άγιου μεταφερόταν κατά την λιτανεία ακάλυπτο στην αγκαλιά ενός παπά. Ο ιδιοκτήτης του όμως ο Αρτέμιος Βούλγαρης, που είχε γίνει Πρωτόπαπας, έκρινε ότι αυτό ήταν απρέπεια. Ο Κύπριος Θωμάς Μοτζάνεγας πρόσφερε μια κρυστάλλινη θήκη που τοποθετήθηκε το λείψανο. Από τότε το κρατούσαν τέσσερες παπάδες.
ΠΗΓΕΣ:
1. Voyage historique, litteraire et pittoresque dans les isles et possessions ci-devant venitiennes du Levant; / : Savoir: Corfou, Paxo, Bucintro, Parga, Prevesa, Vonizza, Sainte-Maure, Thiaqui, Cephalonie, Zante, Strophades, Cerigo et Cerigotte;... / par Andre Grasset-Saint-Sauveur jeune
2. Αληθής έκθεσις, σελ. 46 και σημ.22
3. ΞΕΝΟΙ ΤΑΞΙΔΙΩΤΕΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ 1700-1800/Κυριάκος Σιμόπουλος
Copyritht: ΕΛΛΗΝΩΝ ΠΟΛΥΘΕΑΣΙΣ & ΕΛΕΝΑ ΠΑΠΑΖΗ/Κέρκυρα